Doanh nghiệp bị thanh tra thuế thường vì những lý do nào?
Doanh nghiệp thường bị thanh tra thuế vì số liệu kê khai có dấu hiệu bất thường, hồ sơ chứng từ không đầy đủ, hoặc đã từng vi phạm ở các kỳ trước. Nhiều chủ doanh nghiệp nghĩ nộp tờ khai đúng hạn là sẽ không bị thanh tra thuế, nhưng thực tế cơ quan thuế đánh giá rủi ro của từng doanh nghiệp dựa trên chính số liệu đã kê khai. Doanh nghiệp nào có số liệu khác thường sẽ được chọn để thanh tra.
Bài viết này giải thích thanh tra thuế là gì, doanh nghiệp nào dễ bị chọn, những tình huống hay gặp, hậu quả khi bị phát hiện sai phạm và cách để tránh rủi ro.
Thanh tra thuế khác kiểm tra thuế như thế nào?
Hai khái niệm này thường bị dùng lẫn với nhau nhưng mức độ khác nhau.
- Kiểm tra thuế thường làm theo kế hoạch hoặc theo chuyên đề, có thông báo trước. Mục đích là rà soát việc kê khai và yêu cầu doanh nghiệp điều chỉnh nếu có sai sót.
- Thanh tra thuế có phạm vi rộng hơn, có thể xem lại số liệu của nhiều năm trước. Nếu phát hiện vi phạm, doanh nghiệp bị truy thu thuế và xử phạt. Khi có dấu hiệu vi phạm rõ ràng, cơ quan thuế có thể thanh tra đột xuất.
Theo Luật Quản lý thuế, cả kiểm tra thuế và thanh tra thuế đều nhằm xác định doanh nghiệp kê khai và nộp thuế có đúng, đủ, kịp thời hay không.
| Tiêu chí | Kiểm tra thuế | Thanh tra thuế |
|---|---|---|
| Mục đích | Rà soát, yêu cầu điều chỉnh sai sót | Phát hiện và xử lý vi phạm |
| Phạm vi | Theo kỳ hoặc theo chuyên đề | Rộng, có thể xem lại nhiều năm |
| Thông báo | Có thông báo trước bằng văn bản | Có thể đột xuất nếu có dấu hiệu vi phạm |
| Hậu quả | Thường là điều chỉnh, truy thu số nhỏ | Truy thu, xử phạt, bị theo dõi lâu dài |
Doanh nghiệp nào dễ bị thanh tra thuế?
Thông thường, cơ quan thuế sẽ lựa chọn đối tượng dựa trên đánh giá rủi ro. Một số trường hợp doanh nghiệp dễ bị thanh tra thuế bao gồm:
- Xin hoàn thuế GTGT với số tiền lớn trong thời gian ngắn
- Báo lỗ nhiều năm liên tục nhưng vẫn mở rộng quy mô, tăng nhân sự, mua thêm tài sản
- Doanh thu, chi phí, lợi nhuận thay đổi lớn giữa các kỳ mà không giải thích được
- Hoạt động trong các ngành rủi ro như xây dựng, thương mại, logistics, xuất nhập khẩu
- Có giao dịch với bên liên kết hoặc xuất hóa đơn bất thường
- Mới thành lập nhưng đã có doanh thu lớn, không rõ nguồn
- Có dấu hiệu vi phạm pháp luật thuế từ các kỳ kiểm tra trước
6 trường hợp thanh tra thuế doanh nghiệp hay gặp

1. Kê khai sai doanh thu, chi phí
- Ghi thiếu doanh thu, ví dụ đã nhận tiền nhưng chưa xuất hóa đơn
- Hạch toán chi phí sai kỳ
- Đưa vào chi phí những khoản chưa đủ điều kiện được trừ
Khi thanh tra, cơ quan thuế đối chiếu hóa đơn đầu ra với sao kê ngân hàng và sổ quỹ. Tiền đã về tài khoản mà chưa ghi nhận doanh thu thì sẽ bị phát hiện, và doanh nghiệp phải truy nộp thuế GTGT, thuế TNDN của phần thiếu.
2. Chi phí có thật nhưng bị loại do hồ sơ không hợp lệ
- Hóa đơn sai thông tin (tên, mã số thuế, địa chỉ) hoặc thiếu nội dung
- Thiếu hợp đồng, bảng kê, biên bản nghiệm thu đi kèm
- Hóa đơn đầu vào không phục vụ hoạt động kinh doanh
Nghiêm trọng hơn là dùng hóa đơn của giao dịch không có thật (hóa đơn khống). Đây là nguyên nhân phổ biến khiến doanh nghiệp bị thanh tra thuế đột xuất. Ngoài bị loại chi phí và truy thu thuế, doanh nghiệp còn bị xử lý vi phạm về hóa đơn, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu số tiền lớn.
3. Kê khai sai hoặc không kê khai thuế GTGT, TNCN, TNDN
- GTGT: khấu trừ sai thuế đầu vào, kê khai sai thuế đầu ra, khấu trừ hóa đơn không đủ điều kiện
- TNCN: không khấu trừ tại nguồn, hoặc nộp thay người lao động không đúng hạn
- TNDN: tính sai chi phí được trừ, xử lý lỗ lãi không đúng quy định
Những lỗi này dễ bị phát hiện vì cơ quan thuế đối chiếu được báo cáo tài chính, bảng lương và bảng kê hóa đơn.
4. Giao dịch liên kết, hoa hồng và chi phí quảng cáo thiếu chứng từ
Doanh nghiệp có công ty mẹ, công ty con hoặc quan hệ nội bộ trong tập đoàn thường bị kiểm tra kỹ giá giao dịch giữa các bên (chuyển giá). Cơ quan thuế so sánh với giá thị trường để xem lợi nhuận có bị chuyển sang bên có thuế suất thấp hơn không.
- Hoa hồng môi giới, đại lý không có hợp đồng và chứng từ rõ ràng
- Chi phí quảng cáo, khuyến mại không chứng minh được đã thực hiện
5. Đăng ký người phụ thuộc không đúng để gian lận
Đăng ký người phụ thuộc không đúng đối tượng hoặc thiếu hồ sơ chứng minh để giảm thuế TNCN là hành vi gian lận và bị xử phạt. Ví dụ: đăng ký người thân không đủ điều kiện, hoặc một người được đăng ký giảm trừ ở nhiều nơi. Doanh nghiệp tổng hợp hồ sơ nên cần kiểm soát việc này.
6. Nộp tờ khai và nộp thuế chậm nhiều lần
Nộp tờ khai muộn, nộp thiếu hoặc nộp tiền thuế trễ hạn đều được ghi nhận trên hệ thống. Nếu lặp lại nhiều kỳ, doanh nghiệp bị đánh giá rủi ro cao, có thể bị thanh tra thuế đột xuất hoặc bị cưỡng chế thu thuế từ tài khoản ngân hàng.
4 lỗi làm doanh nghiệp khó giải trình khi thanh tra thuế
Khi làm việc với đoàn thanh tra thuế, doanh nghiệp không chỉ nộp số liệu mà còn phải nộp chứng từ chứng minh. Doanh nghiệp nhỏ và vừa thường mắc bốn lỗi sau.
1. Lưu hồ sơ không đầy đủ: Có hóa đơn nhưng thiếu hợp đồng, biên bản nghiệm thu, bảng kê chi tiết hoặc chứng từ thanh toán qua ngân hàng (với giao dịch từ 20 triệu đồng trở lên). Số liệu đúng nhưng không có chứng từ thì chi phí vẫn bị loại khi thanh tra thuế. Đây là lỗi dẫn đến bị truy thu nhiều nhất, vì khi kế toán cũ nghỉ việc, hồ sơ thường cũng thất lạc theo.
2. Ghi nhận doanh thu, chi phí sai thời điểm: Ví dụ ghi doanh thu khi chưa giao hàng, ghi chi phí trước khi phát sinh, hoặc phân bổ khoản chi trả trước không hợp lý. Lỗi này xảy ra khi kế toán chưa nắm rõ nguyên tắc ghi nhận theo kỳ phát sinh. Số thuế phải nộp mỗi kỳ bị sai, và đây là điểm đoàn thanh tra thường kiểm tra.
3. Không phân biệt chi phí được trừ và không được trừ: Kế toán đưa toàn bộ khoản chi vào chi phí hợp lệ. Các khoản thường bị loại khi thanh tra gồm:
- Chi tiếp khách, hoa hồng vượt mức cho phép
- Khấu hao tài sản cố định thiếu hồ sơ
- Lãi vay vượt mức khống chế hoặc không thanh toán qua ngân hàng
- Chi cá nhân không liên quan đến hoạt động kinh doanh
Doanh nghiệp bị loại chi phí, bị truy thu thuế TNDN, và phải nộp thêm tiền phạt và tiền chậm nộp.
4. Báo cáo tài chính không khớp với tờ khai thuế: Ví dụ doanh thu trên báo cáo tài chính khác doanh thu trên tờ khai GTGT, chi phí không tương ứng với quyết toán thuế TNDN, hoặc quỹ lương khác với tờ khai TNCN. Chênh lệch này thường dẫn đến thanh tra sâu hơn và doanh nghiệp phải giải thích từng khoản chênh.
Doanh nghiệp cần làm gì để giảm rủi ro thanh tra thuế?

1. Tự kiểm tra sổ sách mỗi quý. Tự rà soát giúp phát hiện sai sót trước khi cơ quan thuế vào làm việc.
- Đối chiếu doanh thu, chi phí giữa phần mềm kế toán và tờ khai thuế
- Kiểm tra báo cáo tài chính có khớp với tờ khai không
- Kiểm tra hóa đơn, chứng từ đầu vào và đầu ra có hợp lệ không
- Xem lại các khoản chi lớn hoặc bất thường trong quý và xác định đã có đủ hồ sơ chưa
2. Nâng cao trình độ của người làm kế toán, thuế. Chính sách thuế thay đổi thường xuyên, nên kế toán cần được đào tạo và cập nhật định kỳ để hạn chế sai sót dẫn đến việc bị thanh tra. Nếu doanh nghiệp không đủ nhân lực, có thể thuê kế toán trưởng hoặc chuyên gia tư vấn thuế theo định kỳ để kiểm tra sổ sách và báo lỗi sớm.
3. Lưu chứng từ đầy đủ theo quy định. Thời hạn lưu trữ phụ thuộc từng loại chứng từ, nhiều loại phải lưu tối thiểu 10 năm. Cần lưu:
- Hóa đơn điện tử
- Hợp đồng, biên bản nghiệm thu, bảng kê, phiếu thu, phiếu chi
- Chứng từ thanh toán qua ngân hàng với giao dịch từ 20 triệu đồng
Nên sắp xếp hồ sơ theo từng tháng hoặc từng hợp đồng để khi cần có thể tìm ra ngay.
4. Xây dựng quy trình làm việc rõ ràng.
- Kiểm tra chứng từ trước khi hạch toán
- Phân công rõ trách nhiệm giữa bộ phận kế toán, bán hàng, kho và nhân sự
- Dùng phần mềm kế toán có kết nối với hóa đơn điện tử, ngân hàng và báo cáo thuế
- Có hướng dẫn bằng văn bản để người mới vào có thể làm theo
Doanh nghiệp nên tự rà soát thuế định kỳ thay vì đợi có quyết định thanh tra thuế mới xử lý. Hồ sơ đầy đủ và số liệu khớp giữa các báo cáo là hai điều kiện chính để giải trình được khi bị thanh tra thuế. Làm tốt hai việc này từ đầu sẽ tốn ít thời gian và chi phí hơn nhiều so với việc khắc phục sau khi bị xử lý. Cần rà soát kiểm tra rủi ro sổ sách kế toán, liên hệ MCC Group để được hỗ trợ.
Xem thêm về Dịch vụ tư vấn thuế – hỗ trợ toàn diện kế toán thuế

